Προσφυγή στο ΕΔΔΑ: Προϋποθέσεις, Προθεσμία και Δικηγόρος
Η προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, γνωστό ως ΕΔΔΑ ή Δικαστήριο του Στρασβούργου, αποτελεί διεθνή διαδικασία ελέγχου πιθανής παραβίασης δικαιώματος που προστατεύεται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τα Πρωτόκολλά της.
Η προσφυγή στο ΕΔΔΑ δεν αποτελεί νέα έφεση ή αναίρεση κατά της απόφασης των ελληνικών δικαστηρίων. Το ΕΔΔΑ δεν επανεκδικάζει την υπόθεση, δεν αντικαθιστά τα εθνικά δικαστήρια και δεν ακυρώνει την ελληνική δικαστική ή διοικητική απόφαση. Εξετάζει αν το υπεύθυνο κράτος παραβίασε συγκεκριμένο δικαίωμα που προστατεύεται από τη Σύμβαση.
Πριν από τη σύνταξη της προσφυγής απαιτείται προσεκτικός έλεγχος του παραδεκτού. Ένας δικηγόρος για προσφυγή στο ΕΔΔΑ πρέπει αρχικά να διαπιστώσει αν υπάρχει πραγματικό ζήτημα εφαρμογής της ΕΣΔΑ, αν έχουν χρησιμοποιηθεί τα αποτελεσματικά εσωτερικά ένδικα μέσα και αν δεν έχει παρέλθει η τετράμηνη προθεσμία. Η απλή διαφωνία με το αποτέλεσμα της εθνικής δίκης δεν αρκεί για την υποβολή παραδεκτής προσφυγής.
- Ποιος μπορεί να προσφύγει στο ΕΔΔΑ
Ατομική προσφυγή μπορεί να υποβάλει φυσικό πρόσωπο, μη κυβερνητική οργάνωση ή ομάδα ατόμων που υποστηρίζει ότι αποτελεί θύμα παραβίασης δικαιώματος της Σύμβασης από συμβαλλόμενο κράτος. Ο προσφεύγων πρέπει, κατά κανόνα, να συνδέεται προσωπικά και άμεσα με την καταγγελλόμενη παραβίαση. Το ΕΔΔΑ δεν εξετάζει γενικές ή αφηρημένες καταγγελίες που υποβάλλονται αποκλειστικά για την προστασία της νομιμότητας.
Η προσφυγή στρέφεται κατά κράτους και όχι απευθείας κατά ιδιώτη, εταιρείας ή άλλου ιδιωτικού φορέα. Συμπεριφορά ιδιώτη μπορεί να αποκτήσει σημασία όταν τίθεται ζήτημα ευθύνης του κράτους, για παράδειγμα λόγω παράλειψης των αρμόδιων αρχών να παράσχουν την προστασία που απαιτεί η Σύμβαση.
Ο δικηγόρος πρέπει επομένως να εντοπίσει με ακρίβεια ποια κρατική πράξη, παράλειψη ή δικαστική διαδικασία συνδέεται με την προβαλλόμενη παραβίαση και ποια διάταξη της ΕΣΔΑ μπορεί να εφαρμοστεί.
- Ποια δικαιώματα μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής
Το ΕΔΔΑ εξετάζει μόνο δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην ΕΣΔΑ και στα Πρωτόκολλα που δεσμεύουν το συγκεκριμένο κράτος. Ενδεικτικά, οι προσφυγές μπορεί να αφορούν το δικαίωμα στη ζωή, την απαγόρευση βασανιστηρίων και απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης, την προσωπική ελευθερία, τη δίκαιη δίκη, την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή, την ελευθερία έκφρασης, την προστασία της περιουσίας και την απαγόρευση διακρίσεων.
Δεν αρκεί να υποστηρίζεται ότι ένα ελληνικό δικαστήριο ερμήνευσε εσφαλμένα το εθνικό δίκαιο, αξιολόγησε λανθασμένα τις αποδείξεις ή κατέληξε σε άδικο αποτέλεσμα. Ο δικηγόρος πρέπει να συνδέσει τα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά με σαφή και τεκμηριωμένη παραβίαση της Σύμβασης.
Προσφυγές που επιδιώκουν απλώς νέα κρίση επί των πραγματικών περιστατικών ή της εφαρμογής του εθνικού δικαίου αντιμετωπίζονται ως προσφυγές «τέταρτου βαθμού δικαιοδοσίας» και κατά κανόνα απορρίπτονται. Το ΕΔΔΑ μπορεί να παρέμβει όταν το εθνικό αποτέλεσμα ή η διαδικασία προσβάλλουν αυτοτελές δικαίωμα της Σύμβασης και όχι επειδή θα μπορούσε να είχε δοθεί διαφορετική ερμηνεία στο εθνικό δίκαιο.
- Εξάντληση των αποτελεσματικών εσωτερικών ενδίκων μέσων
Πριν από την προσφυγή στο ΕΔΔΑ πρέπει να έχουν χρησιμοποιηθεί τα διαθέσιμα και αποτελεσματικά ένδικα μέσα της εθνικής έννομης τάξης. Δεν απαιτείται η άσκηση κάθε θεωρητικά δυνατού, έκτακτου ή διακριτικής φύσεως μέσου, αλλά εκείνων που είναι πρόσφορα να εξετάσουν και να θεραπεύσουν την καταγγελλόμενη παραβίαση.
Το ίδιο ουσιώδες παράπονο που πρόκειται να υποβληθεί στο ΕΔΔΑ πρέπει να έχει προβληθεί ενώπιον των αρμόδιων εθνικών δικαστηρίων, τουλάχιστον κατά την ουσία του, με τήρηση των εθνικών δικονομικών κανόνων και προθεσμιών.
Δεν είναι πάντοτε αναγκαίο να έχει αναφερθεί ρητά ο αριθμός του αντίστοιχου άρθρου της ΕΣΔΑ. Πρέπει όμως οι εθνικές αρχές να είχαν πραγματική δυνατότητα να εξετάσουν το συγκεκριμένο πραγματικό και νομικό παράπονο.
Για τον λόγο αυτό, η συμβουλή δικηγόρου είναι χρήσιμη ήδη κατά τη διάρκεια της ελληνικής δικαστικής ή διοικητικής διαδικασίας. Ο δικηγόρος που γνωρίζει τις προϋποθέσεις προσφυγής στο ΕΔΔΑ μπορεί να ελέγξει αν οι κρίσιμες αιτιάσεις έχουν διατυπωθεί έγκαιρα και με τρόπο που να διατηρεί τη δυνατότητα μεταγενέστερης διεθνούς προσφυγής.
- Η τετράμηνη προθεσμία για την προσφυγή στο ΕΔΔΑ
Η ατομική προσφυγή πρέπει να υποβληθεί μέσα σε τέσσερις μήνες από την τελική εθνική απόφαση που εκδίδεται στο πλαίσιο της εξάντλησης των αποτελεσματικών εσωτερικών ενδίκων μέσων. Η προθεσμία είναι κρίσιμη και η εκπρόθεσμη προσφυγή απορρίπτεται.
Η έναρξη και η λήξη της τετράμηνης προθεσμίας εξαρτώνται από τα συγκεκριμένα δεδομένα της υπόθεσης, όπως ο τρόπος δημοσίευσης ή επίδοσης της απόφασης, ο χρόνος κατά τον οποίο ο προσφεύγων ή ο δικηγόρος του απέκτησε επαρκή γνώση του περιεχομένου της και το αν το ένδικο μέσο που ασκήθηκε ήταν πράγματι αποτελεσματικό.
Η άσκηση ενός αναποτελεσματικού, έκτακτου ή διακριτικής φύσεως μέσου δεν πρέπει να θεωρείται ότι μεταθέτει αυτομάτως την έναρξη της τετράμηνης προθεσμίας. Για τον λόγο αυτό απαιτείται εξατομικευμένος υπολογισμός από δικηγόρο με βάση ολόκληρο το δικονομικό ιστορικό.
Η ασφαλής πρακτική είναι να ελέγχεται η προθεσμία από δικηγόρο αμέσως μόλις εκδοθεί ή γνωστοποιηθεί η τελική εθνική απόφαση. Δεν πρέπει να αναμένεται η τελευταία ημέρα.
Η αποστολή απλής επιστολής, φαξ ή ελλιπούς εντύπου δεν διακόπτει την τετράμηνη προθεσμία. Κατά κανόνα, απαιτείται να έχει ταχυδρομηθεί μέσα στην προθεσμία πλήρες έντυπο προσφυγής που συμμορφώνεται με τον Κανόνα 47 του Κανονισμού του Δικαστηρίου.
- Το έντυπο προσφυγής και ο Κανόνας 47
Η προσφυγή υποβάλλεται με το επίσημο και ισχύον έντυπο του ΕΔΔΑ. Όλα τα εφαρμοστέα πεδία πρέπει να συμπληρώνονται. Στο ίδιο το έντυπο πρέπει να περιλαμβάνονται συνοπτική και ευανάγνωστη έκθεση των πραγματικών περιστατικών, σαφής προσδιορισμός των καταγγελλόμενων παραβιάσεων και των σχετικών επιχειρημάτων, καθώς και επαρκής παρουσίαση της εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων και της τήρησης της τετράμηνης προθεσμίας.
Το έντυπο πρέπει να φέρει τις απαιτούμενες υπογραφές και να συνοδεύεται από αντίγραφα των κρίσιμων αποφάσεων και εγγράφων. Δεν πρέπει να αποστέλλονται πρωτότυπα έγγραφα. Τα συνημμένα καταχωρίζονται σε χρονολογική σειρά, αριθμούνται διαδοχικά και περιγράφονται με σαφήνεια.
Πρόσθετη ανάπτυξη των πραγματικών περιστατικών και των αιτιάσεων μπορεί να επισυναφθεί, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει το περιεχόμενο που πρέπει να βρίσκεται μέσα στο έντυπο. Η πρόσθετη ανάπτυξη δεν πρέπει να υπερβαίνει το προβλεπόμενο όριο των είκοσι σελίδων.
Ο δικηγόρος που συντάσσει προσφυγή στο ΕΔΔΑ δεν αρκεί να αντιγράψει το εθνικό δικόγραφο ή να επισυνάψει μεγάλο αριθμό εγγράφων. Πρέπει να επιλέξει τα ουσιώδη πραγματικά περιστατικά, να διακρίνει τις αυτοτελείς αιτιάσεις της ΕΣΔΑ και να οργανώσει τα έγγραφα με τρόπο συμβατό με τον Κανόνα 47.
Η πληρότητα του φακέλου δεν εγγυάται ότι η προσφυγή θα κριθεί παραδεκτή ή βάσιμη. Η μη συμμόρφωση όμως με τις τυπικές απαιτήσεις του Κανόνα 47 μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να μην εξεταστεί η προσφυγή.
- Άλλες βασικές προϋποθέσεις παραδεκτού
Η προσφυγή δεν μπορεί να είναι ανώνυμη ως προς το Δικαστήριο. Τα στοιχεία του προσφεύγοντος πρέπει να γνωστοποιούνται στο ΕΔΔΑ. Μπορεί πάντως, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, να υποβληθεί αιτιολογημένο αίτημα μη δημοσιοποίησης της ταυτότητας του προσφεύγοντος.
Η προσφυγή δεν πρέπει να είναι ουσιαστικά ίδια με υπόθεση που έχει ήδη εξεταστεί από το ΕΔΔΑ ή έχει υποβληθεί σε άλλη διεθνή διαδικασία έρευνας ή επίλυσης, εκτός αν περιλαμβάνει νέα και ουσιώδη στοιχεία.
Πρέπει επίσης να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της Σύμβασης, να μην είναι προδήλως αβάσιμη και να μη συνιστά κατάχρηση του δικαιώματος ατομικής προσφυγής.
Το κριτήριο της «σημαντικής βλάβης» δεν συνδέεται με ένα σταθερό χρηματικό όριο. Η αξιολόγηση γίνεται με βάση όλες τις περιστάσεις, την αντικειμενική σοβαρότητα της προσβολής, την προσωπική κατάσταση του προσφεύγοντος και, ανάλογα με την υπόθεση, τη σημασία του ζητήματος αρχής.
Δεν είναι επομένως νομικά ορθό να αναφέρεται ότι απαιτείται οικονομική ζημία άνω των 500 ευρώ ή οποιουδήποτε άλλου προκαθορισμένου ποσού. Ο δικηγόρος πρέπει να αξιολογεί το πραγματικό και νομικό διακύβευμα συνολικά.
- Είναι υποχρεωτικός ο δικηγόρος για προσφυγή στο ΕΔΔΑ;
Κατά το αρχικό στάδιο, ο προσφεύγων μπορεί να υποβάλει την προσφυγή αυτοπροσώπως ή μέσω αντιπροσώπου. Η εκπροσώπηση από δικηγόρο δεν είναι υποχρεωτική για την αρχική κατάθεση της προσφυγής.
Αν όμως η προσφυγή κοινοποιηθεί στο καθού κράτος, ο προσφεύγων πρέπει κατά κανόνα να εκπροσωπείται από δικηγόρο που έχει δικαίωμα άσκησης του επαγγέλματος σε συμβαλλόμενο κράτος και κατοικεί σε ένα από τα συμβαλλόμενα κράτη, εκτός αν ο Πρόεδρος του αρμόδιου σχηματισμού επιτρέψει διαφορετικά.
Η έλλειψη υποχρεωτικής εκπροσώπησης κατά την αρχική κατάθεση δεν σημαίνει ότι η σύνταξη της προσφυγής είναι απλή. Ο δικηγόρος μπορεί να ελέγξει εγκαίρως το παραδεκτό, να υπολογίσει την τετράμηνη προθεσμία, να μελετήσει τα εθνικά δικόγραφα και τις αποφάσεις, να εντοπίσει την κατάλληλη συμβατική βάση και να οργανώσει το έντυπο και τα συνοδευτικά έγγραφα.
Κανένας δικηγόρος δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι η προσφυγή θα κριθεί παραδεκτή ή ότι θα διαπιστωθεί παραβίαση της Σύμβασης. Η ορθή νομική προετοιμασία περιορίζει τον κίνδυνο τυπικών σφαλμάτων και επιτρέπει την καθαρή παρουσίαση της υπόθεσης, χωρίς να προδικάζει την κρίση του ΕΔΔΑ.
- Γλώσσα και τρόπος υποβολής της προσφυγής
Η αρχική προσφυγή μπορεί να συνταχθεί στα ελληνικά. Μετά την κοινοποίησή της στο καθού κράτος, οι γραπτές και προφορικές υποβολές γίνονται κατά κανόνα στα αγγλικά ή στα γαλλικά, εκτός αν επιτραπεί η συνέχιση της χρήσης της ελληνικής γλώσσας.
Το συμπληρωμένο και υπογεγραμμένο έντυπο αποστέλλεται ταχυδρομικά στη Γραμματεία του ΕΔΔΑ στο Στρασβούργο. Η αποστολή με φαξ δεν διακόπτει την τετράμηνη προθεσμία.
Ο προσφεύγων και ο δικηγόρος του πρέπει να διατηρούν πλήρες αντίγραφο του φακέλου, κατάλογο των εγγράφων και αξιόπιστη απόδειξη της ημερομηνίας ταχυδρομικής αποστολής.
- Τι μπορεί να αποφασίσει το ΕΔΔΑ
Το Δικαστήριο εξετάζει αρχικά αν η προσφυγή πληροί τις προϋποθέσεις παραδεκτού. Απόφαση με την οποία η προσφυγή ή επιμέρους αιτίαση κρίνεται απαράδεκτη είναι οριστική.
Αν η υπόθεση προχωρήσει και κοινοποιηθεί στο καθού κράτος, οι διάδικοι μπορεί να κληθούν να υποβάλουν γραπτές παρατηρήσεις και να απαντήσουν σε συγκεκριμένα ερωτήματα του Δικαστηρίου.
Αν διαπιστωθεί παραβίαση, το ΕΔΔΑ μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 41 της ΕΣΔΑ, να επιδικάσει δίκαιη ικανοποίηση. Δεν ακυρώνει όμως την ελληνική δικαστική ή διοικητική απόφαση και δεν λειτουργεί ως ανώτερο εθνικό δικαστήριο.
Το συμβαλλόμενο κράτος δεσμεύεται από την οριστική απόφαση του ΕΔΔΑ και η εκτέλεσή της εποπτεύεται από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Η δυνατότητα επανάληψης, αναψηλάφησης ή επανεξέτασης της εθνικής διαδικασίας εξετάζεται χωριστά, με βάση τον εκάστοτε εφαρμοστέο ελληνικό δικονομικό κανόνα. Δεν επέρχεται αυτομάτως σε κάθε υπόθεση μόνο και μόνο επειδή το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση.
- Τι εξετάζει ο δικηγόρος πριν αναλάβει την προσφυγή
Ο αρχικός νομικός έλεγχος πρέπει να προηγείται της πλήρους σύνταξης. Ο δικηγόρος εξετάζει:
την τελική εθνική απόφαση,
την ημερομηνία επίδοσης ή αποδεδειγμένης γνώσης της,
τις προηγούμενες δικαστικές ή διοικητικές αποφάσεις,
τα ένδικα μέσα που ασκήθηκαν,
τις αιτιάσεις που προβλήθηκαν ενώπιον των εθνικών αρχών,
τα συγκεκριμένα άρθρα της ΕΣΔΑ που ενδέχεται να εφαρμόζονται,
την ύπαρξη προσωπικής και σημαντικής βλάβης,
τυχόν προηγούμενη ή παράλληλη διεθνή διαδικασία,
και την πληρότητα των αποδεικτικών εγγράφων.
Η αξιολόγηση αυτή μπορεί να καταλήξει και στο συμπέρασμα ότι δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις προσφυγής. Η αρνητική, έγκαιρη και αιτιολογημένη γνώμη ενός δικηγόρου είναι προτιμότερη από την υποβολή προσφυγής που είναι εκπρόθεσμη, ασύμβατη με τη Σύμβαση ή βασίζεται αποκλειστικά σε διαφωνία με την κρίση των ελληνικών δικαστηρίων.
- Ποια έγγραφα χρειάζεται να εξετάσει ο δικηγόρος
Για την αρχική αξιολόγηση μιας πιθανής προσφυγής στο ΕΔΔΑ πρέπει να τεθούν στη διάθεση του δικηγόρου η τελική εθνική απόφαση, το αποδεικτικό επίδοσης ή άλλο στοιχείο της ημερομηνίας κατά την οποία έγινε γνωστή, οι προηγούμενες αποφάσεις, τα βασικά δικόγραφα, τα ένδικα μέσα που ασκήθηκαν και τα κρίσιμα αποδεικτικά έγγραφα.
Χρήσιμο είναι επίσης να παραδίδεται σύντομο χρονολόγιο της υπόθεσης, στο οποίο αναγράφονται οι σημαντικές ημερομηνίες και οι ενέργειες που έχουν πραγματοποιηθεί. Ο δικηγόρος πρέπει να ενημερώνεται για τυχόν προηγούμενη προσφυγή στο ΕΔΔΑ ή σε άλλο διεθνές όργανο.
Η αποστολή αποσπασματικών εγγράφων, χωρίς τις αποφάσεις και τα δικόγραφα της εθνικής διαδικασίας, συνήθως δεν επιτρέπει ασφαλή εκτίμηση του παραδεκτού.
- Νομική υποστήριξη από δικηγόρο για προσφυγή στο ΕΔΔΑ
Το δικηγορικό γραφείο αναλαμβάνει την αρχική αξιολόγηση του φακέλου, τον έλεγχο της τετράμηνης προθεσμίας και των προϋποθέσεων παραδεκτού, τη μελέτη των εθνικών αποφάσεων και δικογράφων, τη σύνταξη του εντύπου προσφυγής και την οργάνωση των συνοδευτικών εγγράφων.
Όταν η υπόθεση προχωρήσει σε μεταγενέστερο στάδιο, ο δικηγόρος μπορεί να αναλάβει την επικοινωνία με τη Γραμματεία, τη σύνταξη παρατηρήσεων και την απαιτούμενη εκπροσώπηση ενώπιον του ΕΔΔΑ.
Κάθε υπόθεση χρειάζεται εξατομικευμένη εξέταση. Η παρούσα ενημέρωση είναι γενική και δεν υποκαθιστά τη νομική γνωμοδότηση δικηγόρου επί συγκεκριμένου φακέλου.
Συχνές ερωτήσεις
Χρειάζεται δικηγόρος για την αρχική προσφυγή στο ΕΔΔΑ;
Ο δικηγόρος δεν είναι υποχρεωτικός κατά την αρχική υποβολή. Αν η προσφυγή κοινοποιηθεί στο κράτος, η εκπροσώπηση από δικηγόρο απαιτείται κατά κανόνα. Η συνδρομή δικηγόρου από το αρχικό στάδιο μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική για τον έλεγχο της προθεσμίας, του παραδεκτού και της συμμόρφωσης με τον Κανόνα 47.
Πόσος χρόνος υπάρχει για την προσφυγή;
Η βασική προθεσμία είναι τέσσερις μήνες από την τελική εθνική απόφαση. Ο ακριβής χρόνος έναρξης της προθεσμίας πρέπει να εξετάζεται από δικηγόρο με βάση τις αποφάσεις, τις επιδόσεις και τα ένδικα μέσα της συγκεκριμένης υπόθεσης.
Μπορεί το ΕΔΔΑ να ακυρώσει ελληνική δικαστική απόφαση;
Όχι. Το ΕΔΔΑ μπορεί να διαπιστώσει παραβίαση της ΕΣΔΑ και, υπό προϋποθέσεις, να επιδικάσει δίκαιη ικανοποίηση. Δεν ακυρώνει ούτε εξαφανίζει αυτομάτως την εθνική απόφαση.
Αρκεί το γεγονός ότι χάθηκε η υπόθεση στα ελληνικά δικαστήρια;
Όχι. Ο δικηγόρος πρέπει να εντοπίσει συγκεκριμένη παραβίαση δικαιώματος που προστατεύεται από την ΕΣΔΑ. Το ΕΔΔΑ δεν αποτελεί ένα ακόμη δικαστήριο που επανεξετάζει συνολικά την υπόθεση.
Μπορεί να αποσταλεί πρώτα μια απλή επιστολή ή ένα φαξ;
Μια απλή επιστολή, ένα φαξ ή ένα ελλιπές έντυπο δεν διακόπτουν κατά κανόνα την τετράμηνη προθεσμία. Πρέπει να αποσταλεί ταχυδρομικά πλήρες έντυπο προσφυγής που συμμορφώνεται με τον Κανόνα 47.